Pobuna talibana u Pakistanu-težnja za nacionalnom emancipacijom,vjerski fanatizam ili nešto treće?

Published on 11/09,2009

Nekako je nezapaženo prošla u našim sredstvima informisanja vijest o sukobu pakistanskih regularnih vojnih formacija i pobunjenika na sjeverozapadu ove zemlje. Razlog jeste vrlo jednostavan-malo koga ovdje interesuje šta se dešava u tom dijelu svijeta koji je karakterističan po stalnim ratovima, masakrima, nestabilnosti i mržnji. Sigurno da je ljudima ovdje dosta i sopstvenih muka i tegoba, ratnih i poratnih trauma, a isto tako je činjenica i da je istorija tog područja toliko bogata i složena, prepuna preplitanja naroda, plemena, različitih interesa i svakojakih prijateljstava i neprijateljstava, da je i ljudima iz tog dijela svijeta često vrlo teško da pojme odnose u sredini u kojoj žive.

Kad se posmatra odnosni sukob prije svega je potrebno pokušati razjasniti ko protiv koga uopšte tu ratuje. S jedne strane tu je oficijelna pakistanska armija, odnosno njene trupe, dok drugu stranu političari i mediji nazivaju „talibanima“. Razlog sukoba leži u činjenici da je Stejt Department vršio žestok pritisak na vladu Pakistana da poništi svoj sporazum sa militantnim islamističkim grupama koje su bile stacionirane na sjeverozapadu Pakistana, u nekada najprivlačnijem turističkom središtu Svatu. U pitanju je četiri do pet hiljada radikalnih islamskih boraca, od kojih je jedan dio izbjegao u Pakistan nakon poraza talibana u Avganistanu, dok drugi dio čine mladići odrasli uz izbjegličke kampove i vaspitani u konzervativnim paštunskim sredinama. Ove militantne grupe su uvele stroge šerijatske zakone među lokalnim stanovništvom, a takođe su bile i logistička baza za operacije talibana u Avganistanu protiv NATO snaga i vojnih formacija tamošnje proameričke vlade. To je naravno veoma zasmetalo Amerikancima, koji su uporno insistirali da se zvanični Islamabad ne samo distancira od pobunjenika, već i da ih likvidira sa svoje teritorije. To bi bila ta zvanična i veoma uprošćena slika.

Stvari naravno nisu ni izbliza tako jednostavne. Ajde da se na ovom mjestu pobliže pozabavimo „lošim momcima“, tj. pakistanskim talibanima. Kao što je već rečeno, geneza njihovog nastanka vezana je za avganistanske talibane. Ovi su se kao organizovana grupa pojavili za vrijeme avganistanskog građanskog rata u prvoj polovini devedesetih godina prošlog vijeka, kao izraz protivteže anarhiji i neredu koji su prouzrokovale kako oštre međusobne borbe mudžahedina, tako i plemenski i etnički sukobi (Avganistan čine različite etničke grupe, kao što su Paštuni, Hazeri, Uzbeci, Tadžeci i drugi). U stvari, nakon sovjetskog napuštanja Avganistana 1989. godine mudžahedini preuzimaju kontrolu nad ovom zemljom. Oni su formirani i logistički pomagani od strane SAD i Pakistana, odnosno direktno od strane CIA-e i ISI-a (pakistanska obavještajna služba). Cilj SAD bio je umanjiti sovjetski uticaj u regionu svrgavanjem prokomunstičkog avganistanskog režima, dok je cilj Pakistana bio stvaranje (još) jedne fundamentalističke islamske države, koja bi mu bila dobra strateška zaleđina u sukobu sa Indijom. Procjene su da su SAD direktno pomogle u novcu mudžahedinske jedinice sa najmanje 4,5 milijardi dolara, dok je indirektna pomoć koja se ogledala u obučavanju vojnika, naoružavanju, diplomatskoj i medijskoj podršci, redovnim pošiljkama hrane-nemjerljiva. Uz to, mudžahedini su tada imali otvorenu pomoć i Pakistana, kao i drugih muslimanskih država, Saudijske Arabije prije svih. Zanimljivo je istaći i da je Sovjetski Savez tada pretrpio materijalne gubitke koji se procjenjuju na oko 45 milijardi dolara, imao je oko 15 hiljada poginulih vojnika (Rambo nije pobio sam sve njih) dok je politička šteta, uz ostale faktore, doprinijela krahu same države.
Nakon sovjetskog povlačenja u Avganistanu traje opšti građanski rat, svi su protiv svih, nemaština je ogromna, bolesti i smrt su svakodnevnica, neredi i zločini uobičajena pojava. Tada, sredinom 1994. godine, u provinciji Kandahar pojavljuju se studenti islama (taliban-student islama), koji su predstavljali grupu razočaranih mudžahedina koji su bili napustili međusobne borbe za vlast i otišli na školovanje u medrese na jugu Avganistana i sjeverozapadu Pakistana. Njihov proklamovani cilj bio je da od Avganistana naprave pravu islamsku državu u kojoj će se maksimalno poštovati odredbe šerijatskog prava. Oni su odmah u Kandaharu preuzeli oštre mjere protiv kriminala i korupcije, čime su izazvali opšte simpatije naroda, a i svi tadašnji analitičari, pa i političari u Avganistanu smatrali su ih kao snagu koja će biti u stanju da konačno prekine građanski rat (koji je, uzgred budi rečeno, odnio preko milion i po ljudskih života). Ono što se dalje dešavalo manje- više dobro je poznato, i ne treba se na to posebno osvrtati (potpuna kontrola Avganistana, uvođenje potpune represije nad građanima, strog muslimanski moral, likvidacije neistomišljenika, tortura nad ženama itd.). Ono što se toliko ne spominje jeste da su talibani, iako je njihova vlada zvanično bila priznata od strane samo tri zemlje (Pakistan, Saudijska Arabija i Ujedinjeni Arapski Emirati), sve do 11.09. 2001. imali prećutnu podršku ne samo muslimanskih, nego i većine zapadnih temalja, jer je ta zemlja jedno izuzetno važno tranziciono područje (Avganistan, naime, spaja centralnu i južnu Aziju i nalazi se na tranzitnoj liniji sa Evropom) bilo konačno „umireno“. Tek dolaskom Bin Ladena u Avganistan, i njegovim zbližavanjem sa mula Mohamadom Omarom, harizmatičnim i legendarnim neprikosnovenim liderom talibana, SAD počinju da ozbiljnije posmatraju djelovanje talibana, ali ozbiljan otklon od istih čine tek nakon septembarskih napada.

Još nešto je vrlo zanimljivo. Godine 1893. britanski kolonijalni funkcioner Henri Mortimer Djurand odredio je granicu između Pakistana, koji je tada bio dio britanske Indije, i Avganistana. Tu ništa interesantno ne bi bilo da sa obe strane te granice ne žive Paštuni, etnička grupa koja pripada istočnoiranskoj grupi naroda. Paštuni imaju svoj jezik, svoju kulturu i običaje, svoj moral koji karakteriše konzervativno shvatanje islama i svoju hrabrost, koja je nadaleko čuvena. Paštuni imaju svoj jasan identitet. I još nešto, Paštuna danas u svijetu ima oko 40 miliona. Naravno, oni nikad nisu prihvatili nametnutu granicu (zvuči poznato?) i još uvijek sanjaju o ujedinjenom Paštunistanu, koji je sada podjeljen između Avganistana i Pakistana. E sad, treba imati na umu da su vođe avganistanskih talibana, kao i vođe njihove sabraće u Pakistanu- Paštuni. Čak i kad su zaveli potpunu kontrolu nad Avganistanom talibanske su vođe pokazivale stari plemenski odnos prema drugim etničkim grupama, koji se zasnivao na pretvaranju svih nepaštuna u ljude drugog reda, iako su i ovi bili takođe muslimani. I stoga nimalo ne čudi da se talibani kad god „zagusti“ u Avganistanu prebace preko granice kod svojih saplemenika i rođaka u Pakistan, i obrnuto. Pored činjenice da je na obe strane te virtuelne granice (koja se proteže nekih 2.400 km) isti narod, i sama konfiguracija zemljišta (kamenit, planinski i krševit prostor) utiče na to da niti britanska vlada, niti ova današnja pakistanska nikada nisu imale značajnu kontrolu nad tom međudržavnom granicom. Pored toga, takav prirodni ambijent poprilično objašnjava i krajnje konzervativni karakter Paštuna.

Talibanski pokret prirodno je proistekao iz ovakvog mentaliteta s jedne, i ogromnog nezadovoljstva stanjem u državi s druge strane. On se napaja ideologijom zasnovanom kako na vjerskom, tako i na etničko-romantičarskom elementu. Paštuni i danas žele da vide jednu veliku „Sunitsku državu“ čiji bi pijemont bio Paštunistan.
Ova država bila bi, avgustinski rečeno, Božja (Alahova) zemaljska država u kojoj bi se promovisale muslimanske vrline i koja bi bila jasan antipod dekadentnoj i bezbožničkoj „Zapadnoj Državi“ (Sjedinjenim Državama i njenim satelitima), ali i pravoslavno-hrišćanskoj Rusiji. I sam Bin Laden uspio je steći povjerenje talibana tek kad je jasno formulisao ovu ideju i istakao je kao svoj životni cilj, iako ih je i prethodno novčano i logistički pomagao. Ono što je veoma bitno za uočiti jeste da talibani nisu nimalo politički naivni, i da jasno, maltene instinktivno, shvataju da svijet funkcioniše na tom principu da svako pokušava iskoristiti svakoga. U tom smislu oni nikad nisu bili posebno impresionirani ni Pakistanom koji ih je pomagao na svaki mogući način, a kamoli sa Amerikom, jer im je bilo jasno da im i jedni i drugi pomažu samo iz svojih sopstvenih interesa. Oni su na kraju dobrano i nadmudrili svoje „pokrovitelje“, jer su im u pogodnom momentu okrenuli leđa bez posebnih emocija.

Cilj talibana u sukobu sa Pakistanom je dvostruk. Prije svega, omogućuju sebi dobro zaleđe u borbi sa NATO snagama u Avganistanu, gdje već efektivno kontrolišu veći dio teritorije. S druge strane, jasno je da Pakistan posjeduje nuklearno naoružanje- ukoliko talibani dođu do makar i dijela ovog razornog arsenala oni bi dobili neslućene šanse za borbu sa zapadnjacima, dok se o hegemoniji unutar muslimanskog svijeta ne treba ni govoriti. Upravo zato i ne čudi najnovija američka inicijativa upućena Kini da se ova aktivno uključi u rješavanje problema, s obzirom na njeno iskustvo u sličnim situacijama. Naravno da time SAD jasno pokazuju sopstvenu nemoć da riješe problem za koji su dobrim dijelom same odgovorne, ali za ponos i dostojanstvo sad očigledno nije najbolji trenutak. Većina analitičara smatra da će pakistanska armija uspjeti da savlada talibane, ali tu se otvara drugi problem-naime, samih talibanskih ratnika brojčano je malo, ali imaju podršku paštunskog stanovništva na sjeverozapadu Pakistana. Bar zasad, u stvari, jer pokazuju staru mudžahedinsku boljku da uđu u konflikt ne samo sa drugim etnicitetima, nego i sa svojim saplemenicima, koji su u Pakistanu ipak emancipovaniji i liberalniji nego u Avganistanu (uzrok tome leži u činjenici da su liberalnije i naprednije porodice za vrijeme najveće talibanske represije u Avganistanu, kao i inače u prošlosti kad bi im kod kuće postajalo nesnosljivo preseljavale u ipak podnošljiviji Pakistan). Zbog toga su nekim svojim nepromišljenim i potpuno nepotrebnim potezima navukli na sebe gnijev dijel lokalnog stanovništva, koje se čak i samoorganizovalo protiv talibanske represije. Ipak, ovo lokalno stanovništvo, kao i većina drugih Pakistanaca, znatno više mrzi Amerikance, i smatra da je svaka, ma i posredna i beznačajna pomoć ovima akt veleizdaje koji zaslužuje smrt i vječno prokletstvo. Sem toga, u slučaju da talibani (ovaj put) budu zaista savladani, postavlja se pitanje šta će poprilično impotentna pakistanska vlada učiniti sa oko dva i po miliona izbjeglih i raseljenih, koliko se procjenjuje da će biti žrtava ovog sukoba. Bez značajne inostrane pomoći Pakistan sam ne može da obezbjedi ni najelementarnije uslove života za ove ljude, čiju će apatiju i očaj, kao i uvijek do sad, znati iskoristiti agenti Al Kaide, i time ponovo pripremiti teren za novu, ovaj put vjerovatno i fatalnu eksploziju.

Moguće je ovdje napraviti jednu paralelu sa ovim regionom i Balkanom. Na oba mjesta imamo mnoštvo različitih etničkih grupa, jezika, religija, kultura i običaja, čitavu istoriju međusobnih sukoba, ali i jedan andrićevski balans između svega toga, koji je uvijek sprečavao da stvari odu predaleko i omogućavao kakvu-takvu međusobnu toleranciju i koegzistenciju. U oba regiona ratovi i krvoprolića dešavali su se kad je neka strana imperija zarad sopstvenih interesa podsticala izvjesne radikalne grupe na sukob sa drugima i drugačijima (nerijetko su te grupe direktno ubacivane sa strane). Onda bi po ustaljenoj matrici ti ekstremisti počinili ogromne zločine nekoj grupi (etničkoj, vjerskoj, rasnoj itd.), na šta bi ova takođe reagovala, i time bi se stvorila ogromna mržnja za naredne decenije i vjekove (mržnja generiše odsustvo racionalnog pristupa) Sjedinjene Države su stvorile mudžahedine u Avganistanu, i to je nesporna činjenica, koju su i visoki američki funkcioneri isticali (najčešće po prestanku svog mandata). Sjedinjene Države podržavale su prećutno i talibanski režim u Avganistanu, kako bi mogli indirektno da kontrolišu zemlju preko koje mogu da budu u srcu regiiona u čijoj su neposrednoj blizini tri nuklearne sile-Kina, Pakistan i Indija (možda čak i četvrta, Iran). SAD nemaju problem da i danas, kada su formalno u ratu sa teroristima i islamskim militantima, blisko sarađuju sa tzv. Sjevernim savezom, koji je stacioniran na sjeveru Avganistana, koji je nastao udruživanjem frakcija mudžahedina koje su talibani porazili i koji su za vrijeme građanskog rata činili najgnusnije zločine nad civilnim stanovništvom, i koji i danas kontrolišu proizvodnju i trgovinu opijuma u tom dijelu zemlje. Dakle, jasno je da se ni najmanje ne radi o nekom principijelnom sukobu, već isključivo o novcu, jer iako zaostao, region je prepun prirodnih resursa (nafta, gas), dok o njegovom geostrateškom značaju nije ni potrebno trošiti riječi. Naravno da je manje-više isto i ovdje na Balkanu. Ne treba se zavaravati da Amerikanci ovdje podržavaju lokalne muslimane (Bošnjake, Šiptare) samo zbog toga da bi pokazali da oni nemaju ništa protiv islama-oni zaista nemaju ništa protiv bilo koga ko im pomaže da realizuju svoje interese, bez obzira koje vjere, nacije ili rase bio. Njima ne smetaju ni kriminalci, ubice, niko ko je „njihov kučkin sin“.

U svakom slučaju, biće zanimljivo posmatrati šta će se dešavati u budućnosti nakon vjerovatnog sloma trenutne pobune talibana u Pakistanu. Oni sada samo ispipavaju puls protivnika. Oni se neće nikada predati niti odustati od svog cilja. Ključno pitanje jeste šta se može ponuditi većini koja nije potpuno zaražena ekstremizmom- da li iko misli o njima?


Trackback URL

http://www.blog.rs/trackback.php?id=75035

Leave a Reply

Dodaj komentar





Zapamti me

One Response to Pobuna talibana u Pakistanu-težnja za nacionalnom emancipacijom,vjerski fanatizam ili nešto treće?